Ağrı Dağı Eteklerinde Türk Mezar Taşları



Mezar taşları tarihimizin ve sanatımızın suskun tanıklarıdır. Tarihi mezarlıklarımız açık hava müzesidir ve dünya mirasıdır.

            Türkler var olduklarından beri mezar taşı geleneklerine çok önem vermişlerdir. Mezar yerleri kaybolmasın diye bunlara belli işaret koymuşlardır. Bu işaretleri zaman içerisinde amaçlarına yönelik olarak kullanmışlarıdır.

            Moğollar “Kurgan” Göktürkler ve Uygurlar “Stupa” adı verilen mezarlar yapmışlardır. Anıt mezar geleneği Türklerin İslamiyet’i kabulünden sonra da devam etmiş türbe, kümbet tipi anıt mezarlar yapmışlardır.

            Türkler başlangıçta mezarların yerlerini belirtmek için mezarın baş kısmına büyük taş koyarlardı. Daha sonraları, mezarın başına silindir biçimi büyükçe bir kaya koymaya başlamışlar. Göktürkler mezar başına büyükçe taş koyuyorlardı. (Bengüdaş) etrafına da savaşlarda öldürdüğü insan sayısına göre heykelcikler dikerlerdi. Daha sonraları ise ölünün şekline benzer heykeller yapmaya başladılar.

            Türkler Anadolu’ya ilk geldikleri dönemlerde, mezarların başucuna büyük kaya parçası koymuşlardır. Yerleşik düzene geçildikten sonra bu mezar taşlarına çok önem vermişler. Bu mezar taşlarını kadın ve erkek mezar taşları şeklinde ikiye ayırmışlardır.

Kadın mezar taşarlı 1-Kız Mezar Taşları, 2- Gelin Mezar Taşları, 3- Çocuksuz Kadın Mezar Taşları, 4-Çocuklu kadın Mezar Taşları, 5-Yönetici Kadın Mezar Taşları.

Türklerde, daha Hunlar döneminde din ve tanrı inançları tek tanrılığa doğru gelişimi, dua kurban sunma ve törenlerden kurulu bir din sistemi oluşmuştur.[1]

Özellikle M.O. 220 yılında Hunların yerine Asya'da iktidarı ele alan Tabgaçlar ve Avarlar zamanında batılıların Şamanizm dedikleri bu din daha da sistemleşerek gelişmişti. Göktürk devletinin kurulduğu 6. yüzyıl ortalarında ise Şamanist Türkler arasında "Göktanrı" tamamıyla manevi büyük bir kudret haline yükselmişti. Gök tanrıya "Allah" anlamında tek bir sıfatla "Tengri" denmesi bunu göstermektedir. Bu inanç sistemi İslamiyet’i kabul etmelerine kadar hemen hemen bütün Türk topluluklarında görülmüştür. Zamanımızda bile büyük dinlerin çerçevesi dışında kalmış, Türk ve dünya kültür hareketlerinin etkisinden uzak düşen Kuzey-Doğu Asya bölgelerindeki Türk toplulukları arasında varlığını korumuştur.

 

Türklerin İslamlık öncesi inanç sistemleri içindeki mezar kültü ile ilgili ilk haberlere Çin kaynaklarına rastlanır. Çin kaynaklarında Hunların defin töreni hakkında verilen ilk bilgiler M.O.3. yüzyıla aittir. Bu bilgilere göre, Hunlar bir tabut içine koydukları ölülerini eğer ölen asilse "Kurgan" denilen anıt mezara, değilse başucuna "Balbal" denilen bir taş parçası diktikleri basit mezarlara gömerlerdi. Hun ölülerinin gömülmesi yılın belirli zamanlarında, özellikle ilkbahar ve sonbaharda yapılırdı. Kazıları yapılan kurganlardan anlaşılmaktadır ki, genellikle asiller mumyalanarak gömülüyorlardı.

 

6. yüzyılla beraber Göktürkler döneminde defin töreni Bunlar ve Avarlar zamanından farklı sayılmazdı. Türklerin İslamiyet’i kabul etmelerine kadar Asya'nın çeşitli bölgelerinde uyguladıkları defin töreni genel hatları ile şöyle idi: "Ölü bir çadıra konurdu. Ölünün yakınları da atlar koyunlar kesip, bunları çadırın önüne koyarak çadırın etrafında at üzerinde yedi kere dolaşırlardı. Sonra kapının önünde bıçakla yüzlerini kesip ağlarlardı. Bu tören yedi defa daha tekrarlanır ve yılın belli bir gününde ölünün atı, kullandığı eşyalar ceset ile beraber yakılıp külü yine yılın belli bir gününde mezara konurdu. İlkbaharda ölenler sonbaharda, kışın ölenler ise ilkbaharda gömülürlerdi". Yıldönümlerinde de ölünün akrabaları tıpkı ölüm gününde yaptıkları törenleri tekrarlarlardı. Fakat bazen ölü yakılmaz. İç organları boşaltılır, içi çeşitli bitkilerle doldurularak tahnit edilir, (mumyalanarak) öyle gömülürdü. Göktürklerin geç dönemlerinde görülen ölü gömme adetlerindeki değişikliklere rağmen dini törenlerinde olduğu gibi örf, adet ve geleneklerinde de Bunlardan farklı değillerdi. Türklerde 6.-8. yüzyıllarda yakarak küllerini gömme. Ağaca asma. Doğrudan gömme gibi çeşitli gömme adetleri vardı. Aynı dönemlerde çeşitli gömme törenlerinin yapılmasını coğrafya ve komşu etnik unsurlarla izah etmek mümkün gibi görülürse de tam açıklayıcı olamaz. Fakat bu durumun aile ve boy geleneklerine. yahut her boyun dini inançlarına dayanmış olabileceğini düşünmek daha akla yakın gibi gelmektedir

 

Göktürkler'den sonra manihaist Uygurlar'da dini etkiler ve yasaklardan dolayı eski mezar kültü geleneklerinin devam etmediği görülür. Buna rağmen manihaist etkiden uzak yerlerdeki boylar arasında eski inançlar canlılığını korumuştur. 9. ve 10. yüzyılın ortalarında Uygurlar'la Asya'yı paylaşan bir başka Türk devleti de Karahanlılar'dır. Karahanlılar. 10. yüzyılın ortalarında Müslüman olmuşlardır. Bu Türk devleti. Aral gölü ile Bazar denizi arasında yaşayan Oğuzlar'ın Müslüman olmalarına neden olarak tarihi bir rol oynamıştır. 11. yüzyılın başlarında Güney-Batı Asya'da bir başka Müslüman Türk devleti daha vardır. Gazneliler adı ile anılan bu devlet daha sonra, daha da doğuya kayarak Hindistan'da hüküm sürmüştür. Karahanlılar ve Gazneliler'den günümüze pek çok mezar anıtı kalmıştır. Karahanlılar'a ait 12. yüzyılın başında yapılmış Talas'daki Ayşe Bibi Türbesi buna bir örnektir.

 

İslami inançlar, 10. Yüzyılla beraber Müslüman olan çeşitli Türk toplulukları içinde kısa zamanda yerleşerek ortak kültürlerine mal olmuştur. Özellikle bu durum 12.-13. yüzyıllar Anadolu Kültüründe özel, yeni bir ifade şekli kazanmıştır. İslam dininin kutsal kitabı Kuran'da belirgin ve açık bir hüküm olmamakla birlikte süslü ve dikkat çekici mezarların yapılması hoş görülmemiştir. Buna rağmen İslamiyet’in yayıldığı geniş alanlardaki toplumlarda, eski tarihsel miraslarına ve mezar kültlerine bağlı olarak değişik özelliklerde mezar gelenekleri gelişmiştir. Zaten bu durum kaçınılmaz bir sonuçtur. Çünkü mezar taşları da diğer bütün sanat eserleri ve maddi kültür varlıkları gibi yapıldıkları çevrenin ve ait oldukları dönemin inançlarının adet, sanat ve geleneklerinin tarihi, bölgesel ve sosyal koşullarının ortak ürünüdür. Mezar taşı ve mezar kültü hususunda da bu durum özellikle dikkat çekicidir. Türk toplulukları arasında Müslüman olduktan sonra da görülen balbal geleneği zamanla antropomörfik karakterini kaybederek mezar taşı biçimine dönüşmüştür. Hatta tasvir yasağı yüzünden mezarın adına yapıldığı kişinin kavuğu. sarığı ya da kılıcının tasvir edildiği geç dönem Osmanlı mezar taşlarında da balbal geleneği anılarının izlerini bulmak mümkündür.

İslam ülkeleri arasında mezar taşı tiplerinin çeşitliliği.,ölçüleri ve süslemesi bakımından Anadolu'nun ayrı bir yeri vardır. Yüzyıllarca değişik kültürlere zemin olan ve Türklerin yerleşmeye başladıkları yüzyıllarda da arz ettiği etnik ve kültürel yapı, Anadolu mezar taşlarının İslam dünyasındaki özel durumunu ortaya koymuştur ı. yüzyılla beraber Anadolu'yu fethetmeye başlayan Türkler, burada anıları M.Ö.'ki yüzyıllara dayanan eski mezar taşı sanatı geleneklerini sürdürürken, bir yandan da tarihi ve yerel etkenlere bağlı olarak ilerleyen yüzyıllarda çeşitli bölgelerde mahalli tipler sayılabilecek özellikler taşıyan mezar taşları ortaya koymuşlardır.

 

KOÇBAŞLI MEZAR TAŞLARI

 

Iğdır ve çevresinde hemen hemen her mezarlıkta koçbaşlı mezar taşları bulunmaktadır. Mezar taşları folkloru üzerine araştırma ve inceleme yapan bütün araştırmacılar koç şeklindeki mezar taşı geleneğini, Orta Asya mezar kültürüne bağlarlar. Iğdır ve çevresinde, Aras boylarında koç heykeli dikme geleneği XV-XVI. Yy.larda bölgeye hâkim olan Karakoyunlu ve Akkoyunlu Türkmenlerinden kalma bir adet olduğu söylenmektedir. Yöredeki yaşlılardan alınan bilgilere göre kahraman ve yiğitlik yapmış olanların ölümünde mezar taşları koçbaşlı olarak yapılmaktadır. Ayrıca genç yaşta ölenlerin de mezar taşları koçbaşlı olarak yapılırdı.

Karakoyunlular, XIV. Yy. in ikinci yarısından XV. Yy. in son çeyreğine kadar Doğu ve Güney doğu Anadolu, Kafkasya, İran, Irak ve bir ara Herat Bölgesine hâkim olmuşlardır. Bu bakımdan Karakoyunlu adının bir ongun adı olmayıp, konar-göçer bir Türkmen topluluğu olan ve iktisadi yapıları hayvancılığa dayanan Karakoyunlular’a bu adın besledikleri hayvanların renginden dolayı verilmiş olması kuvvetle ihtimaldir. Geniş bozkırlarda ve yaylalarda kabilelerin ayrı renkte hayvanlar beslemeleri hem sürülerin karışmasını önleyebileceği gibi daha sonra sahip oldukları sürülerden dolayı bu kabilelere ad olmuştur.

Karakoynlular Deniz-Han evladından gelmektedir. Deniz Han’ın oğullarından İğdir ve Yıva/Iva idareci Oğuz boyunun ataları görülüyorlar. Diğer iki oğlundan Büğdüz, İğdir’e, Kınık ise Yiva’ya bağlı Oğuz boyunun atalarıdır. Bunlara bağlı olup da Oğuz aslından olmayan Türk boylarından Karlıklar İğdir’e; Kıpçaklar Yıva’ya bağlıdırlar. Tarihi olaylar oğuzların Deniz-Han oğulları evlatlarından olduğu kanaatini kuvvetlendirmektedir[2].

Iğdır’da Karakoyunlu İlçesi ile Merkeze bağlı Kuzugüden Köyü isimleri mevcuttur.

 

Koyun ve koçla ilgili deyim ve atasözleri:

 

**Aranda ulak doğsa, derde ot biter.

  **Boynuz koça yük olmaz.

**Burnu fırtıklı guzu, boynuzu burma koç olar.

**Boynuzlu keçiynen, boynuzsuz keçinin gıssası gıyamete galar.

**Toya keçi getirmiş, kâhya kimi gurulur.

**Goç boynuzundan kiraye istemez.

**Goyun, guzu ayağını basmaz.

**Goyunun guzuya ziyanı olmaz.

**Goç yiğit dayısına çeker.

**Goyuna gurt gelende, bir keçelini tapar.

**Goyun olmayan yerde keçiye Abdulkerim beg derler.

**Gurttan gorhan goyun sahlamaz.

**Tekeni dingilleden daşşahlarıdır.

**Yetim guzudan goç olmaz.                                  

           

                                                                   

   KARAKOYUNLU İLÇESİ KOÇBAŞLI MEZAR TAŞLARI:

 

                İlçe merkezinde Atatürk Caddesinin her iki yanında etrafı istinat duvarları ile çevrilmiş olan mezarlık, Doğu Anadolu Bölgesinde M.S. 14-15. Yüzyıllarda Karakoyunlu ve Akkoyunlu döenemlerinde sıkça görülen koç ve koyun heykelleri geleneğininin devamı niteliğinde oluşturulmuştur. Mezarlıkta tespit edilen en eski şahide taşı Hicri 1201 (Miladi 1787) tarihli olup, diğer şahide taşları kronolojik  olarak Hicri 1335 (Miladi 1917) tarihine kadar dikilmişler. Mezarlıkta toplam 504 adet şahide taşı olup ayrıca mezarlık içerisinde 8 adet koç heykeli ile 1 adet baş kısmı kırık deve heykeli bulunmaktadır. Şahide taşları ile heykellerin tamamı yöresel tüf taşlarından yapılmıştır. Koç ve deve mezar taşlarının uzunlukları 100-150 cm. yükseklikleri ise 90-120 cm. arasında değişmektedir. Şahide taşlarının ise yükseklikleri 70-95 cm. ile genişliği 25-45 cm. arasında değişmektedir.

            Küçük mezarlıktaki şahide taşlarının ön yüzünde üstte hicri tarih, altta Osmanlıca iki veya üç satır ölen şahsın ismi okunmaktadır.

            Ergenekon Mahallesinde bulunan mezarlık dikdörtgen planlı olup batı istikametinde en eski tarihli şahide taşında Hicri 1336 (Miladi 1918) tarihi okunmaktadır. Tamamı tüf taşlarından yapılan bu şahide taşları 1960 lı yıllara kadar Hicri tarihli olarak yapılmışlardır. Dikdörtgen şeklindeki şahide taşların ön yüzünde üstte hicri tarih altta ölen şahsa ait 2 veya 3 satır Osmanlıca yazı yer almaktadır. Bazı şahide taşlarının arka yüzünde 5 parmağı açık vaziyette sağ el oyma tekniğinde yapılmıştır. Yörede “Beş Masum’u” (Hz. Muhammet, Hz. Fatma, Hz. Ali, Hz. Hasan, Hz. Hüseyin’i) ifade etmektedir.

 

            Karakoyunlu İlçesi eski mezarlıkta bulunan koçbaşlı mezar taşları Erzurum Kültür ve Tabiat Varlıkları Koruma Kurulunca 12.09.1991 tarih ve 1327 sayılı kararla 1.Derece sit alanı olarak koruma altına alınmıştır.

 

 

YAYCI KÖYÜNDE BULUNAN KOÇBAŞLI MEZAR TAŞLARI

 

            Iğdır merkezine 3 km mesafede bulunan Yaycı köyünün merkezinde eski mezarlıkta yaklaşık 60 civarında koçbaşlı mezar taşı ve diğer tarihi mezar taşları mevcuttur. Tarihi mezarlıkta bulunan mezar taşları özellikle koçbaşlı taşlar genellikle birbirlerine benzemektedir. Ancak aralarında bazı ince ayrıntılar göze çarpmaktadır.

            Iğdır’da Karakoyunlu İlçesi ve Merkez Yaycı köyünde topluca koçbaşlı mezar taşları mevcuttur. Ancak Iğdır İlinin diğer ilçe ve köylerinde bulunan mezarlıklarda en az birkaç tane koçbaşlı mezar taşları bulunmaktadır.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

TUZLUCA HADIMLI KÖYÜ

 

            Köyün güneyinde dağın eteğinde ve kuzeyinde tarihi mezarlık bulunmaktadır. Tarihi mezarlıkta üzerinde işlemeli mezar taşları mevcuttur. Mezar taşlarında genellikle ibrik ağızlı testi, makas, spatula, kilim deseni, tezgâh, bazı taşlarda da çekiş, tüfek, çizme gibi anlam taşıyan şekiller mevcuttur.

           

 

TUZLUCA CIYRIKLI KÖYÜ MEZARLIK ALANI

 

105 ada, 1 parselde kayıtlı mülkiyeti köy tüzel kişiliğine kayıtlı mezarlık alanı içerisinde üzeri bezemeli taşlar bulunmaktadır. Üzerlerinde halı tezgâhı, halı tarağı motifleri olanların yanında hilal motifli, bitkisel bezemeli mezar taşları da vardır.  Yönlerinden Müslüman Mezarlığı olduğu anlaşılan alana 1917–1918 yıllarında Ermeniler tarafından katledilen kişilerin de mezarları mevcuttur.

 

 

TUZLUCA AŞAĞI AKTAŞ KÖYÜ KAYA MEZARI VE KÜT ALANI

 

            Köyün doğusunda bulunan kayalıkların üzerinde bulunur. Ağdaş olarak bilinen kayalığın güneye bakan düzeltilmiş yüzeyinde tek odalı olduğu ifade edilen dikdörtgen girişi bulunan kaya mezarı bulunur. Kayalığın batıya bakan kısmında merdiven izlerine rastlanmaktadır. Merdivenlerin sonlandırıldığı yerde düzeltilmiş bir alan bulunmaktadır.

 

IĞDIR MERKEZ KASIMCAN KÖYÜ MEZARLIĞI

            Kasımcan köyünde eski ve yeni mezarlık mevcuttur. Eski mezar taşlarında eski Türkçe yazılar bulunmaktadır. Mezarlık içinde “Garip Seyit” mezarı olarak anılan bir mezar vardır. Bu mezar ev şeklinde etrafı çevrilmiş olup içerisi halı ve kilimlerle döşenmiştir. Değişik figürlerde üç adet koç başlı mezar taşı bulunmaktadır.

 

IĞDIR MERKEZ HAKMEHMET KÖYÜ MEZARLIĞI

            Hakmehmet köyü mezarlığında 8 adet koçbaşlı mezar taşı bulunmaktadır. Ayrıca Mezarlığın girişinde yöre halkı tarafından ziyaret edilen bir mezar bulunmaktadır. Mezar giriş kapısından inilen merdivenler mevcuttur. Merdivenler yaklaşık olarak 8 metre uzunluğundadır. Mezar yeraltında inşa edilmiş ve içerisi mimari olarak taşlarla süslenmiştir. Mezarlığa girişte ise bir taşın üzerine yazılmış kitabe bulunmaktadır.

               

 

KÜMBETLER

 

KUL YUSUF KÜMBETİ:

            Kümbet Iğdır Merkez köylerinden olan eski adı Amarat, yeni adı Çakırtaş olan köyde bulunmaktadır. Iğdır Merkeze uzaklığı yaklaşık olarak 11 km. dir.

Akkoyunlu (sol-Kol/İç-Oğuz/OkBayundurlu) Türkleri çağı, Elbeyi Emir (Kul) Yusuf döneminde büyük Hizmetler yapmıştır. Kendi adına açtırdığı “Kul Yusuf Arkı” 1970 yılında yapılan sulama tesislerinin yapımıyla ortadan kalkmıştır.[3] Emir Yusuf, genç yaşta ölen oğlu Muhammet için sanat değeri üstün olan “Kul Yusuf Kümbetini” Iğdır Merkez Çakırtaş Köyü sınırı içerisinde yaptırmıştır. Kümbette Muhammet Bin Yusuf H. 890 (Miladi 1485) yazılı orijinal kitabesi kapısının üzerindedir. (Kümbetin içerisinde ak koç heykeli vardır.)

Kümbet iki katlı, sekizgen gövdelidir. Düzgün kesme taşlarla inşa edilmiştir. Sekizgen gövde dairemsi bir temel üzerine oturmuştur. Dairemsi temel toprak hizasında, yatayda düzgün olarak biter ve bu temel üzerinde boyları 1.86 m. İle 1.89 m. Arasında değişen düzgün sekizgen gövdenin ilk sırası başlar. Gövdedeki etek silmesi 18 cm. yükseklikte olup, kapı boşluğunda bu silme eşik görevi görmektedir. Gövde orta silmesi 20 cm. yüksekliktedir. Gövde üst yarısı dört sıralı olup, köşelerine gömme sutunca ve kenarlarına dantelâlı bir çerçeve işlenmiştir. 4 cm. taşkın ve 22 cm. yükseklikte üst silmeyi 7 cm taşkın ve 30 cm yükseklikte külah ve etek silmesi izler.

Türbenin giriş kapısı kuzey taraftadır. Gövde üst bölümde doğu ve batı yönde içeriye genişleyerek açılan iki dehliz penceresi vardır. Doğu yöndeki 12 cm olup alt ve üstü yarım daire şeklindedir. Batıdaki eni 16 cm dir. Her iki pencere de dış tarafta dikdörtgen çerçevelidir.

Türbede yazıt üst çerçeve ile orta silme arasında kalan alana yerleştirilmiştir. Yazıt dikdörtgen çerçeveli olup, ilk sırayı bir halat örgü ayırır. Yanlarında göçertme olarak işlenmiş iki dairesel rozet bitkisel bezeldir. Türbenin dışı sekizgendir İçi taraf ise daireseldir.  

 

 

GÖDEKİ KÜMBETİ:

          Iğdır Aralık İlçesi Devlet Üretme Çiftliği yanındaki eski mezarlıkta bulunmaktadır.  Aralık İlçesine 15 km uzaklıktadır. Kümbetin üzerinde yer alan kitabesine göre Hacı İbrahim Gödekli adına yaptırılmıştır. 5.20 X 5.18 m güney-kuzey istikametinde kare planlı yapılmış olup iç tarafta da 4.12 X 5.18 m ölçülerinde kümbetin girişi doğu taraftan sağlanmış olup 90 X 1.30 m boyutlarındadır. Kümbetin güney ve kuzey taraflarında bulunan pencereler 30 X 60 m boyutlarındadır.

Osmanlıca kitabede yazılı bulunan hicri 1322 (Miladi (1907) tarihi bulunmaktadır. Giriş  kapısı güney istikamette bulunan ve siyah bazalt taşından inşa edilmiş kümbetin temeli iki sıra taşla esas binanın duvarlarından dışarı doğru çıkıntı yapmaktadır. 

         Kümbetin gövde yüksekliği 2. 70 metredir. Zeminden yüksekliği 3.15 m, kubbe yüksekliği 1.50 metredir.  Kümbetin iç tarafında yan yana üç mezar bulunmaktadır. Kiriş kapısı üzerindeki yazılmış dört satırlık bir kitabesi mevcuttur. Kitabede yazılanlanlar şunlardır.

Haza merkad el-merhum el-mağfur el muhtac

Hacı İbrahim ibn Ya’kub intekale min

Dar’il fena ila dari’l-beka fi sene şehri muharrem

                                                           1332

KOLİKENT KÜMBETİ:

 

          Iğdır Aralık İlçesi Kolikent Köyünde bulunmaktadır. Aralık Merkezine yaklaşık 21 km uzaklıktadır. Kolikent mezarlığı içerisinde bulunmaktadır.  Kurtuluş Savaşında Milli Milis Kuvvetlerini kurarak Türk Ordusuna büyük yardımlarda bulunan Aşiret Reislerinden Ali Eşref paşa’nın babası Guli (Güllü) Cevher Ağa’ya ait kümbettir.

         Düzgün kesme taşlarla örülmüş olan kümbetin üzeri de sivri bir külahla kapatılmıştır. Kümbetin zeminden kubbeye geçişi sağlayan kasnağa kadar olan yüksekliği 1.60 m, kubbe ile gövde arasındaki kasnağın yüksekliği 20 cm, kubbenin yüksekliği ise 1.40 m dir. Türbenin zeminden yüksekliği 3.20 metreyi bulmaktadır.

 

GARİP SEYİT MEZARLARI:

 

            Iğdır ve ilçelerinde bulunan bazı mezarlıklarda “Garip Seyit” mezarı diye anılan mezarlar bulunmaktadır. Bu mezarların bazılarının etrafı çevrilmiş, kümbet şeklinde veya kerpiçle örülmüş ve yöre halkı tarafından koruma altına alınmıştır. Yöre halkı özellikle Perşembe günleri (yörede bu güne Cüme akşamı denilmektedir.) mezar taşlarının önünde mumlar yakarak Fatihalar okunmaktadır.

            Iğdır’da Garip Seyit mezarları bulunan ve yöre halkı tarafından en çok bilinenlerden bazıları şunlardır: Iğdır Merkez Ağaver Köyü Garıp Seyit Mezarı, Iğdır Ağaver Kotankıran Garip Seyit Mezarı, Iğdır Merkez Kazancı Seyit Mezarı, Iğdır Merkez Kasımcan Köyü Garip Seyit Mezarı, Iğdır Merkez Hakmehmet Köyü Garip Seyit Mezarı, Iğdır Merkez Bayraktutan Köyü Garip Seyit Mezarı, Iğdır Merkez Erhacı Köyü Garip Seyit Mezarı, Iğdır Merkez Melekli Beldesi Garip Seyit Mezarı, Iğdır Karakoyunlu İlçesi Garip Seyit Mezarı, Iğdır Karakoyunlu Koçkıran Köyü Garip Seyit Mezarı, Iğdır Aralık İlçesi Aşağı Çiftlik Köyü Garip Seyit Mezarı

 

 

 

 

 

 

 

 

GRAVES AND GRAVESTONES IN THE FOOT OF MOUNT AGRI

 

 

       Gravestones are the silent witness of our history and art.Historical graveyards are heritage of the world and they are like outdoor museums.From their existence gravestones are very important for Turks.They put some signals to their graves in order not to lost the burrial place.

        Mongolians made graves called ‘Kurgan’ and also Gokturks and Uigurs called their graves as ‘Stupa’.Custom of mausoleum continued after the acceptance of Islam and they built mausoleums in type of tombs and domes.

         At the beginning Turks put big stones on garaves’ head ends to show that they were graves.Later, they started to put big cylindrical stones.After that they began to sculptures in the shape of dead people.

           When Turks first came to Anatolia they put big stones in garaves’ head ends.After they setteled down the graves and garavestones became more important for them. The gravestones were divided in two as women and men:

            Women gravestones; 1.Girl Gravestones,  2.Bride Gravestones,  3.Women Gravestones without a child,  4.Women Gravestones with children,      5. Governer Women  Gravestones.

              Even in Huns’ period religious and God beliefs improved through a unique God and a religious system which is composed of praying sacrificing and ceremonies.

              Especially in 220 B.C. This belief- called Shamanizm by Western people- became more systematic and improved a lot when Tabgacs and Avars took control from Huns in Asia.In the 6th century when Gokturk’s government was being set up the belief of ‘Goktanrı’ completely grew up as a huge power. Giving only one adjective called ‘ Tengri’ in the meaning of ‘Allah’ emphasizes the strenght of their beliefs. This system could be seen among almost every Turish community until the acceptance of Islam.

               Even today this belief protects its existance among Turkish communities that are not in the frame ao main religions and far from the Turkish and global culture movements in North- East Asia region.

               We came across the firsz informations about the graves of Turks before Islam in Chinesee sources. These sources are about burial rites of Huns in 3rd B.C. It is understood that if dead the person is nobel he/she was being put in a mausoleum called ‘Kurgan’ and if he/she was not a nobel person the corpse was being burried in a simple and ordinary grave which there was a stone in the head end called ‘ Balbal’. Burial ceremonies occured in certain times of the year especially in spring and autumn.  From excavations of ‘ Kurgan’s it is understood that genarally nobels were being buried after embalming.

 

 

 

              In 6th century the burial rites were not different from Huns and Avars in Gokturks’ period.Until the acceptance of Islam the burial rites were generally like in Centeral Asia region: Firstly the dead person was being put into a tent. Secondly, his/her relatives sacrificed horses and sheep then they put the sacrifices by the tent and jumped over them seven times.Later, they cut their faces with a knife in front of the door and began to cry.Furthermore, these ceremonies were being repeated seven times and certain times in the year belonging of the dead person and his horse were burned with the corpse.Then, ashes was being put into the grave. If the person died in spring he/she was being burried in autumn but if it was in winter the burrial time was in spring in this time.At anniversaries the relatives of the dead person repeated the exact rituels like the burial rites. However, sometimes the corpse wasn’t being washed. It was being embalmed and burried.

              After Gokturks’ period the old customs weren’t carrid in Uygurs because of the religious effects and prohibitions. In the middle of 9th and 10th centuries there was another Turkish government called ‘Karahanlılar’ that shared Asia with Uygurs. This community became Muslim in the middle of the 10th century. In addition to that at the begining of the 11th century there was also a Muslim Turkish government in South West Asia. This govenment that was called ‘ Gazneliler’ went further east and captured India. There are many mausoleums that were remained today from  ‘Karahanlılar’ and ‘ Gazneliler’.

             Within 10th century Islamic beliefs settled and a commen culture accured in different Turkish communities in very shpot time. Especially this event brought a new aspect to Turkish culture in 12th-13th centuries. In Holly Book of Muslims –Kor’an- there isn’t a clear and distinct explanation about graves, it is not appropriate to donate and signalize it. On the other hand, in some communitieswhich Islamic beliefs spanned and adhered to their cultural heritages and graves’ customs, they they develop new grave customs. Even in Ottoman Empire because of the description ban it is possible to find the footprints of ‘Balbal’. A stone was being put as a gravestone which represented the dead person, turban and stove.

           Anatolia has a special place in Islamic countries because of gravestones’s types, varieties and their designs.

              

                                   RAMHEADED GRAVESTONES

 

             Almost in every graveyards in Igdır and around it is possible to find ramhead shaped gravestones. All the researchers that search gravestone folk connect ram shaped garavestones’ custom with Middle-Asia’s grave culture. It is said that this custom is a present of  ‘Krakoyunlu’ and ‘Akkoyunlu’ Turkomen that ruling this region in XV- XVI centuries. According to informations that were taken from the old living in this region; if the dead person was a hero his gravestone was in ramhead shaped. In addition to that if a person died young his gravestone was being made as a ramhead.

 

           KARAKOYUNLU DISTRICT’S RAMHEADED GRAVESTONES

 

        The graveyard which is surrounded by walls in both sides and located in the center of district in Ataturk Street, was being built in the style of ‘Karakoyunlu’ and ‘ Akkoyunlu’ that was seen generally in Eastern Anatolia in 14th-15th centuries. Totally there are 504 gravestones. In addition, in this garveyard there are 8 ramhead shaped gravestones and 1 camel shaped sculpture  whose head is ruıned. The gravestones and sculptures were made from the regional stones. The lenght of ramhead and camel shaped gravestones are between 100- 120cm and their heights are about 90-120 cm.

             In the front top of gravestones dates are written according to Muslim calendar and at the bottom dead people’s names are written in the Ottoman Turkish Language.At the back of same gravestones a figure of  right hand was being curved. In these figures all the fingers were apparent from eachothers.In the region fingers represent ‘ The 5 Innocents’ ( Hz Mohammed, Hz Fatma, Hz Ali, Hz Hasan, Hz Huseyin).

 

           RAMHEADED GRAVESTONES IN YAYCI VILLAGE

 

             In the center of Yaycı village which is 3 km far from the city center there are approximately 60 ramhead shaped and some other historic gravestones. In this historic graveyard  especially ramheaded ones are alike. However, some details are detected.

             In Yaycı village and Karakoyunlu district there are lots of ramheaded gravestones could be seen. On the contrary in other villages and districts of Igdır theren’t many examples of this kind of gravestones.

 

                                           HADIMLI VILLAGE

 

               In the South of the village and in the North foot of mountain there is a mystical and historical graveyard. Generally  gravestones’ shapes symbolize watering can, scissors, spatula, rug’s patterns, bench, hammer, riffle and boot.

 

 

                                        CIYRIKLI VILLAGE’S GRAVEYARD

 

             In this graveyard there are also gravestones that were being curved like rug stall, rug brush and also crescent patterns and embellihed with herbs. By looking the graves directions it is easily understood that is a Muslim graveyard and in this area there are also graves which are belong to people slayed by Armanians an 1517-1918. 

 

 

                    ASAGI AKTAS VILLAGE’S STONE GRAVE

 

          The stone grave is located in the east side of the village.Its enterance is rectangle shaped and it has only one room. In the west part of the rock cliff the ruins of steps are finished there is a flatness.In addition to that lots of ceramics are detected.

 

                     KASIMCAN VILLAGE’S GRAVESTONES

 

           In this village there are new and old graves.On the old gravestones the old Turkish writings stands out. In the graveyard there is also a grave called ‘ Garip Seyit’. Walls are surrounded it like a house and inerside is decorated with rugs and carpets.

 

DOMES

 

                                             KUL YUSUF’S DOME

 

                   The dome is in the central viallges of Igdır whose name was Amarat in the old times, and now withs its new name ‘Cakırtas’.

                   The distance from the center of Igdır is about 11 km. Emir Yusuf was built this high artistic valued dome for his son who died very young

                  The dome has two floors and in actogan shape.It was built with flat free stones.Actogan body was built in an aliptical groundwork. The enterance is in North side. The dome’s outside is actogan and inerside of it is circular.

 

                                                 GODEKLI’S DOME

 

                 This dome is in the old graveyard which is in Igdır’s Aralık district and near  Govenment Production Farm–Devlet Uretmme Ciftligi-. It is about 15 km from Aralık. It is understood that the dome was being built on behalf of Hagia Ibrahim Godekli.

                 On inscrition there is a Muslim Calendar date as 1322 (1907) in the Ottoman  Turkish Lnguage. The entarence was being built in South with black basalt stones.Its height is 2.70 m and its canopy height is about 1.50 m. There are three graves inside side by side.

 

 

 

                                          KOLIKENT’S DOME

  

             It is in Kolikent village in Igdır’s Aralık district.The distance bettween Aralık and dome about 21 km. It is in Kolikent’s village’s graveyard.The dome is on behalf of Ali Esref Pahsa’s father Guli (Gulli) Cevher Aga. Ali Esref Pahsa had very important roles in the war of independence.

             The roof of  the dome was covered with a peaked cone and built with flat free stones.

 

                                       GARIP SEYIT’S GRAVES

 

                    There are graves called’ Grip Seyit’ in some graveyards in Igdır and its districts. Some of them are underprotection of people living in these regions.Especially on Thursdays people light candles and pray by the graves.

                   

     

Sempozyum: Türk Kültüründe Ağrı Dağı (28-29 Haziran Iğdır)

Kitap: Atatürk Kültür Merkezi yayınları No: 365



[1] Seyfi BAŞKAN Karamanoğulları Dönemi Konya Mezar taşları. T.C.Kültür Bakanlığı Yayınları 1996

 

 

[2] F.SÜMER Karakoyunlular İA.C.VI. s.292

[3] N. ONK Karakoyunlu 2000

Üye Girişi